Alfabet Cyfrowy

Gdy chcesz zrobić na swoim telefonie, tablecie lub komputerze, coś ważnego, Twój sprzęt musi sprawdzić, czy Ty… to naprawdę Ty (a nie jakaś postronna, obca osoba lub nawet twój kolega). Nazywamy to autoryzacją.

Treści gromadzone na naszych urządzeniach i w witrynach, muszą być prywatne, a więc Twój telefon, tablet lub komputer musi sprawdzić czy jesteś właściwą osobą, aby z nich korzystać. Gdy się upewni, że to naprawdę Ty, wówczas pozwoli Ci wykonać takie działania, jakie chciałeś. Przecież nie chciałbyś, by do Twoich kredytów w grze miał dostęp inny użytkownik prawda?

Wiele aplikacji i witryn ma specjalne sposoby sprawdzania czy Ty to Ty. Na przykład, aby zrobić przelew na konto, Twoje urządzenie najpierw poprosi Cię o specjalny kod, a dopiero później – tylko po podaniu przez Ciebie właściwego kodu – przeleje pieniądze.

Są też takie strony internetowe, które sprawdzają czy na pewno wchodzi na nie człowiek, a nie program (np. bot) – wówczas mogą wyświetlić obrazki i poprosić Cię o wskazanie konkretnych, np. takich na których znajdują się motory[1].

Inne apki, z których korzystasz, na przykład na komputerze, będą połączone z Twoim telefonem. Co to oznacza? Gdy będziesz chciał uruchomić je na komputerze poproszą Cię, być wpisał lub wybrał na swoim telefonie liczbę, którą wyświetli komputer.

Jeszcze inne poproszą Cię o specjalne, tajne i sekretne hasło, które ustaliłeś wcześniej (wiesz przecież, że sekretów nikomu nie można zdradzić, prawda?).

Zobacz, istnieje wiele sposobów na sprawdzenie tożsamości użytkownika. Autoryzacja jest więc dbaniem o bezpieczeństwo, by z Twojego sprzętu korzystały tylko osoby do tego uprawnione.

[1] Mamy tutaj na myśli oczywiście CAPTCHA, czyli Completely Automated Public Turing test to tell Computers and Humans Apart pozwalający zweryfikować czy daną czynność w sieci wykonuje człowiek czy program/maszyna/bot. Przeczytasz o nim w haśle pod literą „C”.

Bot[1] to aplikacja, którą można zaprogramować w taki sposób, aby wykonywała różne zadania. Niektórzy ludzie tworzą boty (a więc piszą takie programy komputerowe), których zadaniem jest naśladowanie zachowań użytkowników mediów społecznościowych – boty wówczas nie tylko „zakładają konta”, ale również komentują posty, relacje i rolki.Często więc zdarza się, że taki bot (na czyjeś polecenie wydanie w programie), skomentuje Twoją wypowiedź w Internecie w sposób sprawiający Ci przykrość, agresywny lub obraźliwy. W ten sposób może to zachęcić innych użytkowników do takich nieprzyjemnych komentarzy. Ludzie są podatni na wpływy innych osób, bywa że zarażają się od siebie zachowaniami – czyli zaczynają robić to samo, co inni ludzie. Ponieważ jest to program komputerowy, jest dużo szybszy niż człowiek, nie męczy się i nie ma uczuć. Gdy więc odpowiesz na wiadomość napisaną przez bota, on się nie obrazi, nie będzie mu przykro… ale jego wiadomość może sprawić wielką przykrość Tobie.

Boty możemy podzielić na dwie grupy – bezpieczne i niebezpieczne.

BEZPIECZNE BOTY sprawiają, że człowiek ma do wykonania mniej zadań, bo program wykona je za niego, działa więc szybciej i wydajniej. Z takich botówkorzystają na przykład przeglądarki internetowe, takie jak Google, Yahoo czy Bing. Ich boty[2]szybko skanują różne witryny internetowe, aby zebrać dla Ciebie jak najwięcej informacji w krótkim czasie. Gdy więc wpiszesz do wyszukiwarki hasło „jak zrobić zupę pomidorową” mnóstwo przepisów zobaczysz w ciągu mniej niż jednej sekundy.Inne dobre boty wykorzystują Inteligentni Asystenci – na pewno o nich słyszałeś, to: Siri, Alexa i Asystent Google.Część dobrych botów wykorzystują również firmy, które zajmują się obsługą klienta. Ich zadaniem jest za pomocą tekstu, a nawet głosu, odpowiedzieć rzeczowo na zadane przez Ciebie pytania. Na takiego bota trafimy np. wchodząc na stronę dużej przychodni, sieci komórkowej, a nawet banku. I jeszcze, dobre boty mogą być użyte, by dostarczyć Ci nowych informacji – newsów. W jaki sposób? Wystarczy, że na interesującej Cię platformie internetowej albo w internetowym serwisie informacyjnym zapiszesz się do newslettera.

O NIEBEZPIECZNYCH BOTACH wspomnieliśmy na początku, ale zobacz, one mogą zrobić jeszcze więcej szkody.Część z nich wysyła tzw. SPAM[3]. Ludzie i firmy używają ich żeby wysyłać Ci na adres mailowy reklamy albo złośliwe oprogramowanie[4]. Inne kopiują całe strony internetowe i publikują je gdzie indziej[5], co powoduje bałagan i utrudniony dostęp dla ich użytkowników – a nawet pobierają z nich Twoje loginy i hasła sprawdzając, czy pasują one do innych kont na płatnych serwisach np. filmowych oraz z grami[6] (jak się dowiesz, niestety ludzie często używają takiego samego loginu i hasła do wielu kont). I na koniec – boty Zombie! Tworzy je haker infekując ogromną ilość urządzeń złośliwym oprogramowaniem i niczym pajęczyna tworząc tzw. BOTNET[7], czyli sieć wielu botów, by potem dokonać za ich pomocą potężnego atakuna jakąś stronę lub firmę np. uniemożliwiającego użytkownikom korzystanie z tej strony lub usług firmy[8]. To tak, jakby tworzył armię krwiożerczych zombie.

Możesz się zastanawiać w jaki sposób rozpoznać, że masz do czynienia właśnie z BOTem?

Po pierwsze: sprawdź, co na swoim koncie w mediach społecznościowych umieściła osoba, którą podejrzewasz o bycie botem; jaką ma nazwę użytkownika, kogo obserwuje (boty zazwyczaj obserwują tylko kilka profili).

Po drugie: jeśli rozmawiasz z botem zadaj mu pytanie dotyczące codziennych spraw, np. „Jaki smak lodów lubisz najbardziej?” albo „Od jak dawna pracujesz w tej firmie?”. Boty nie są programowane w sposób umożliwiający im odpowiedź na tak postawione pytania.

Po trzecie: bot używa języka, który jest bardzo powtarzalny – pisze więc wszędzie bardzo podobnie i stale powraca do tego samego tematu.

Istnieją też skuteczne sposoby by ochronić swój komputer przed botami. Zawsze pomogą Ci w tym: silne hasła, aktualizacja oprogramowania, unikanie klikania podejrzanych linków i reklam oraz używanie VPN – a o tym wszystkim dowiesz się z tego przewodnika.

[1] Źródłem nazwy BOT jest słowo „robot”.

[2] Mowa o botach indeksujących, tzw. „pająkach” lub „web crawlers”

[3] Aby o tym przeczytać przejdź do hasła na literę „S”.

[4] Jeśli chcesz wiedzieć więcej przejdź do hasła na literę „Z”.

[5]Jest to tzw. „web scrapping”, zwany inaczej „skrobaczką”.

[6] Bot taki nosi nazwę „credential stuffing”.

[7] Nazwa pochodzi od słów „robot network” i oznacza zbiór przeróżnych urządzeń zainfekowanych złośliwym oprogramowaniem. Dzięki temu hakerzy mogą rozprzestrzeniać wirusy bardzo szybko na wszystkie urządzenia w danej firmie lub sieci.

[8] Przykładem takiego ataku jest DDoS („Distribiuted Denial of Service), który uderza najczęściej w duże korporacje lub witryny rządowe powodując np. przeciążenie serwerów i zablokowanie dostępu do serwisu. Celem ataku może być m.in. zwalczanie konkurencyjnej firmy, utrudnienie prowadzenia kampanii politycznych, uzyskanie pieniędzy na drodze szantażu czy osobista zemsta.

CAPTCHA[1] to taki test, dzięki któremu strona internetowa albo aplikacja sprawdza, czy jej użytkownik jest człowiekiem czy… botem[2]. Najczęściej pojawia się on w trakcie logowania, gdy wpisujesz swój LOGIN i HASŁO[3]. Dlaczego? Gdyby bot mógł mieć swobodny dostęp do logowania prędko odgadłby hasła zarejestrowanych użytkowników, a to doprowadziłoby do nie lada katastrofy (trochę więcej przeczytasz o tym pod hasłem PHISHING). A tak czeka go przeszkoda w postaci CAPTCHA. Jak to wygląda?

Jeden rodzaj CAPTCHA wygląda jak zniekształcony obraz składający się z liter i cyfr, a pod spodem wyświetla polecenie, byś korzystając z klawiatury wpisał to, co widzisz. To czasem naprawdę trudne zadanie i trzeba się zastanowić… No właśnie, zastanowić… a do tego potrzeba mózgu! Ludzki mózg jest w stanie rozpoznać nawet zniekształcone litery i cyfry, a bot nie będzie w stanie zrobić tego aż tak skutecznie.

Inne rodzaje CAPTCHA polegają na:

• dopasowaniu brakującego elementu układanki,
• zaznaczeniu w zbiorze obrazków tylko takich, na których np. przedstawione są motocykle lub ich części,
• rozwiązaniu zadania matematycznego,
• wpisaniu odpowiedzi na pytania, które słyszymy w wersji audio lub zapisanej,
• przepisaniu znaków w odwrotnej do wyświetlania kolejności…

… i jeszcze sporo innych.

CAPTCHA ciągle jest ulepszana, dzięki czemu Twoje dane w serwisie gier czy na witrynie internetowej, z której korzystasz, są dużo bezpieczniejsze. Możesz się więc dużo spokojniej logować i rejestrować w różnych miejscach.

CIEKAWOSTKA! Czy wiesz, że niektóre sklepy internetowe, które sprzedają limitowany towar (na przykład sklep z obuwiem sportowym, których ilość sztuk na całym świecie jest bardzo mała) też często korzystają w CAPTCHA? Dzięki temu mają pewność, że buty zamówi człowiek, a nie wykupi bot stworzony przez kogoś w taki sposób, by kupić wszystkie dostępne pary, a potem odsprzedać za dużo wyższą cenę.

[1]To skrót od angielskiej nazwy „Completely Automated Public Turing test to tell Computers and Humans Apart”- jej pierwsze litery układają się właśnie w słowo CAPTCHA.

[2]By dowiedzieć się czym jest BOT, poszukaj pod literą „B”.

[3] Skocz szybciutko do hasła na literę „L” aby dowiedzieć się więcej.

Dark Web to niedostępna dla przeciętnych użytkowników część Internetu. Adresy stron tam dostępnych mają ukryte adresy IP[1], a wszystkie działania tam podejmowane są zaszyfrowane – oznacza to, że informacje i dane, które towarzyszą każdemu naszemu działaniu w sieci, są poufne i dostęp do nich jest bardzo utrudniony.

W Dark Webie, czyli jak mawiają niektórzy „ciemnej stronie Internetu”, znaleźć można między innymi aukcje z trudno dostępnymi przedmiotami czykanały komunikacyjnei fora internetowe objęte cenzurą (czyli kontrolą ograniczającą wolność naszej wypowiedzi czy wymiany informacji). Brzmi niegroźnie? Niestety najczęściej jest to jednak pole do działania dla osób łamiących prawo. W Dark Webie znajdą się więc: sprzedawcy podrobionych towarów i marek (np. ubrań, sprzętu elektronicznego, programów); osoby i witryny publikujące treści, których nawet samo posiadanie jest karane w wielu krajach; aukcje, na których można nabyć nielegalne substancje czy nawet dane osobowe pozyskane przez hakerów np. za pomocą PHISHINGU[2]. A na dodatek mieszczą się tam kanały komunikacji wykorzystywane w działalności terrorystycznej.

Do przeglądania Dark Webu służą określone przeglądarki – jedną z nich stworzyło amerykańskie wojsko z myślą o potrzebach służb mundurowych. Jak widzisz nawet aplikacja, która powstaje w dobrym celu może być wykorzystana w sposób niewłaściwy.

CIEKAWOSTKA! Wiesz już, że Dark Web to najgłębiej ukryta część Internetu. A jak nazywają się pozostałe? Wyobraź sobie górę lodową dryfującą po oceanie – dokładnie taką, jaka przyczyniła się do zatonięcia Titanica. Na samym jej szczycie – a więc w części widocznej i dostępnej dla użytkowników – znajduje się Surface Web[3]. To część, do której może dostać się każda osoba korzystająca z sieci, po prostu wpisując określone słowa lub frazy do przeglądarki internetowej. Pod nią – niczym tuż pod powierzchnią wody, po której dryfuje nasza góra lodowa – znajduje się Deep Web.Znajdziemy tam strony, do których dostęp jest utrudniony, np. poczty elektroniczne, konta chronione hasłami, wewnętrzne strony internetowe różnych firm czy witryny uczelni wyższych.

[1] Zobacz hasło pod literą „I”.

[2] Aby dowiedzieć się czym jest phishing, przejdź w naszym alfabecie do litery „P”.

[3] To tak zwana zaindeksowana sieć. Oznacza to, że strony internetowe tam się znajdujące mają słowa kluczowe, nagłówki, linki i rozpoznawaną treść. Indeksowanie przypomina trochę spis treści w książce.

Gdy używasz smartfona, tabletu lub komputera warto, abyś zwrócił uwagę czy robisz to w sposób zdrowy.Odpowiedz proszę na te 10 pytań i sprawdź, czy Twoje używanie urządzeń elektronicznych oraz bycie w sieci jest zdrowe.

1. Czy masz wrażenie, że zaniedbujesz domowe i szkolne obowiązki, przez czas spędzony on-line lub w grze (lub ktoś mówił ci, że tak się dzieje)?
2. Czy spędzasz on-line lub grając więcej czasu niż początkowo planowałeś?
3. Czy starałeś się kiedykolwiek ukryć przed kimś ile czasu faktycznie byłeś online lub ile czasu grałeś?
4. Czy miałeś problemy w szkole lub w domu z powodu tego, że korzystałeś ze smartfona, tabletu lub komputera będąc online lub grając?
5. Czy będąc w szkole lub poza domem zdarza Ci się myśleć w co zagrasz lub co obejrzysz online?
6. Czy irytujesz się, gdy ktoś przeszkadza Ci w trakcie gry lub bycia online?
7. Czy uważasz, że czas spędzony online lub poświęcony na grze jest lepszy od czasu spędzonego z ludźmi w realu?
8. Czy kiedykolwiek próbowałeś ograniczyć ilość czasu spędzonego online lub w grze?
9. Czy często poznajesz nowych ludzi w sieci i wolisz taki kontakt od poznawania nowych ludzi w realu?
10. Czy nie mając dostępu do sieci lub nie mając możliwości grania zauważyłeś (lub inni powiedzieli Ci, że zauważyli), że jesteś bardziej rozdrażniony, smutny lub więcej się nudzisz?

Jeśli na przynajmniej 1 pytanie odpowiedziałeś „tak”, być może występuje u Ciebie tak zwane „problematyczne używanie” Internetu lub gier[1].

W dzisiejszym świecie bardzo trudno byłoby żyć bez dostępu do Internetu. I wcale nie byłoby to dobre, bo daje on ogromne możliwości rozwoju, pod warunkiem, że używamy go właściwie, bezpiecznie i zdrowo.

Zdrowe używanie Internetu, sprzętów elektronicznych i gier nazywamy higieną cyfrową. Oto jej zasady, których przestrzeganie pomoże zapobiec wystąpienia u Ciebie ryzyka „problematycznego używania” Internetu i gier:

• Gdy się obudzisz, przez pierwsze 30 minut nie korzystaj z urządzeń ekranowych (a więc smartfona, tabletu, komputera i telewizora).

• Na 2 godziny przed pójściem spać również z nich nie korzystaj.

• Kształtuj nawyk bycia offline – wyłączaj telefon (albo sam Internet) w trakcie spotkań towarzyskich, czytania książki, oglądania filmu, spaceru… czyli wszystkich przyjemnych aktywności, którym poświęcasz swoją uwagę.

• Pilnuj czasu, jaki poświęcasz na korzystanie z Internetu i poszczególnych aplikacji. Wiele smartfonów ma funkcję sprawdzenia ile czasu zajęło Ci np. przeglądanie mediów społecznościowych czy serwisu YouTube. Jeśli zajmuje Ci to więcej niż 2 godziny… cóż, trzeba się temu uważniej przyjrzeć, aby zrozumieć dlaczego to robisz.

• Pamiętaj, że smartfon to nie jest Twój przyjaciel – nie jedz z nim posiłków, nie chodźcie razem do toalety, „nie patrz mu tak często w oczy”.

Pamiętaj, jeśli mimo zachowania tych zasad, nadal masz wrażenie, że bycie online i granie w gry przynosi Ci różne szkody, porozmawiaj z rodzicami lub ze specjalistą, który się na tym zna (a więc np. psychologiem, terapeutą uzależnień, pedagogiem lub lekarzem). Istnieje bowiem pewna złota zasada: LEPIEJ ZAPOBIEGAĆ NIŻ LECZYĆ.

[1]Dorośli często takie zachowania nazywają „uzależnieniem”, ale aby to stwierdzić tak naprawdę trzeba udać się do specjalisty.

Wraz z coraz większym i szybszym rozwojem technologii pojawiają się nie tylko takie zagrożenia jak e-uzależnienie[1], ale również problematyczne zjawiska związane z używaniem nowych mediów, które doczekały się swoich nazw. Poznajmy je:

FOMO (z ang. „fearof missing out”)

To lęk przed przeoczeniem czegoś ważnego.

Zastanów się czy zdarza ci się tuż po przebudzeniu sięgać po telefon, bo… może ktoś napisał, coś się wydarzyło, gdy spałeś? A może stale przeglądasz wiadomości i serwisy informacyjne, by niczego nowego nie przegapić? A gdy oglądasz tablice swoich znajomych w mediach społecznościowych, czy zazdrościsz im, że robą tak ekscytujące rzeczy? Czy chcąc odpocząć prawie zawsze sięgasz po komórkę? A może stale myślisz o tym, co wydarzyło się w grze?

Jeśli przynajmniej na jedno z pytań odpowiedziałeś „tak”, FOMO[2] może dotykać i Ciebie.

To choroba cywilizacyjna związana z użytkowaniem nowych mediów, która w sposób uciążliwy utrudnia ludziom podejmowanie decyzji dotyczących spędzania czasu i odpoczynku. Przyczynia się również do rozkojarzenia, braku skupienia, a także różnych strat w naszych bliskich relacjach. Często towarzyszy mu również phubbing[3], a więc zachowanie, w którym w trakcie rozmowy z drugą osobą stale sprawdzamy powiadomienia na smartfonie (lub smartwatchu) albo nawet ciągle się w niego wpatrujemy zapewniając swojego rozmówcę, że „tak, tak, słyszymy, co do nas mówi”, bo przecież my z nim „cały czas rozmawiamy”. W praktyce, wcale nie rozmawiamy, a nasz rozmówca bardzo często poczuje się przez nas lekceważony. Taka sytuacja bardzo pogarsza jakość naszej relacji.

FOFO(z ang. „fear of finding out”)

To lękprzeddowiedzeniemsię.Lękprzedpozyskanieminformacji, przeduświadomieniemsobieczegoś.

Czy zdarza Ci się odwlekać sprawy z obawy czego się możesz dowiedzieć, np. nie czytasz wiadomości wysłanych od rodziców albo nie odbierasz od nich telefonu? A może nie odpisujesz na wiadomości? I nie sprawdzasz dziennika elektronicznego?

Jeśli „tak”, być może dotknęło się FOFO. To psychologiczny mechanizm, który powstrzymuje Cię przed dowiedzeniem się o możliwym problemie ze strachu, przed tym, co mógłbyś się odkryć. Choć zauważamy go w trakcie używania nowych mediów, to zdarza się on ludziom również w codziennych sytuacjach, np. gdy coś cię boli, nie idziesz do lekarza ze strachu przed diagnozą;masz niewyjaśnioną sprawę z kolegą, ale nie zaczynasz rozmowy, bo uważasz że z pewnością skończy się ona karczemną awanturą. Nie robiąc ważnych rzeczy i nie wyjaśniając sporów z całą pewnością wpędzimy się w kłopoty. Zastanów się, czy FOFO może być i Twoim mechanizmem.

FOJI (z ang. „fearof joiningin”)

To lęk przed włączeniem się w bieg wydarzeń.

Na pewno znasz to z mediów społecznościowych. FOJI objawia się zmartwieniem, że Twojego postu, rolki, zdjęcia czy komentarza nikt nie polubi lub nie udostępni. Ten mechanizm ukrywa pod spodem dotkliwy lęk przed odrzuceniem ze strony rówieśników. Jeśli zauważasz go u siebie, warto porozmawiać z rodzicami lub specjalistą.

Jest jeszcze jeden rodzaj niepokoju dotykający osoby korzystające z nowych mediów, który nazywamy: nomofobią[4]. Nomofobia to lęk przed brakiem dostępu do telefonu komórkowego lub innego urządzenia ekranowego.

Jeśli więc zdarzyło ci się, że odczuwałeś napięcie, gdy nie wziąłeś ze sobą telefonu, że nie masz zasięgu sieci albo że kończą Ci się środki na koncie do korzystania z Internetu lub nie masz przy sobie ładowarki, a zaraz rozładuje Ci się telefon…? A może stale myślisz o telefonie lub o tym, w co grasz? Czy telefon masz zawsze blisko siebie (najczęściej trzymasz go stale w dłoni) i cały czas zerkasz w jego kierunku? Hmmm, to właśnie może być symptomem nomofobii. A to znaczy, że pojawił się problem i warto z kimś o tym pogadać.

Sporo tego prawda? Możliwe, że w dniu, w którym czytasz ten alfabet, specjaliści rozpoznali jeszcze inne mechanizmy… Warto przyglądać się temu, w jaki sposób korzystamy z urządzeń ekranowych na co dzień. Im szybciej zareagujesz, tym szybciej zaradzisz!

[1] Sprawdź hasło na literę „E”.

[2] A wiesz, że część osób świadomie ogranicza swoją aktywność w sieci, przebywając niejako „z dala od Internetu”, starając się żyć „tu i teraz”? Wówczas nayzwamy to JOMO, a więc „joy of missing out”.

[3] Nazwa pochodzi od dwóch słów pochodzących z języka angielskiego, a mianowicie: „phone” (telefon) oraz „snubbing” (lekceważenie).

[4] Skrót z języka angielskiego od zwrotu „NO MObile PHOne phoBIA”.

Na pewno znasz wiele rodzajów gier, w które można grać na komputerze, tablecie i smartfonie. Jest ich naprawdę ogromna ilość. Wiesz o tym zapewne dużo więcej niż Twoi rodzice. W tym miejscu jednak chcielibyśmy pokazać Ci, w jaki sposób nieuczciwi ludzie mogą wykorzystać Twoją pasję i zainteresowanie.

W większości gier zdobywasz walutę potrzebną do szeregu ulepszeń. Cyberprzestępcy mogą wykorzystać Twoją chęć zdobycia jej szybko, a w tym celu opracowują określone pułapki. Zdarza się więc, że tworzą witrynę internetową łudząco przypominającą tę, tworzoną przez oryginalnych autorów gry. Na niej będziesz poproszony o podanie nazwy użytkownika oraz wskazanie ilości waluty, którą chcesz dostać. Potem proponowana jest Ci do wypełnienia ankieta, która tylko rzekomo weryfikuje czy ma do czynienia z człowiekiem czy botem[1]. Co więcej, możesz nawet otrzymać informację, że za jej wypełnienie masz szansę otrzymać najnowszy model telefonu. By go zdobyć, jak zachęcają Cię oszuści na stronie, musisz dokonać jedynie niewielkiej opłaty. Gdy to zrobisz… zostaniesz z niczym. Nie będzie ani waluty, ani telefonu, a do tego stracisz przelane pieniądze.

Czytając to możesz stwierdzić: „To nieprawda! Widziałem na stronie, jak inni pisali, że wygrali telefon!”. No cóż, to też jedna z pułapek cyberprzestępców. Aby wzmocnić Twoje przekonanie, że witryna jest legalna, oszuści często umieszczają na niej okienko oznaczone jako „RecentActivities[2]”. Tam znajdziesz właśnie informację czyje transakcje, polegające na zakupie waluty lub zdobyciu telefonu, przebiegły pomyślnie. Mimo, że zobaczysz loginy i wiadomości napisane językiem twoich rówieśników, w rzeczywistości są one oszustwem. Nikt niczego nie zdobył. To sposób na wyciąganie od Ciebie pieniędzy.

Przykładem takich nieuczciwych zachowań były działania przestępców, którzy tworzyli takie witryny dla graczy w Brawl Stars. Grający musiał odpowiedzieć na cztery pytania, by uzyskać dowolną liczbę klejnotów. Musiał tylko dodatkowo podać swój adres e-mail powiązany ze sklepem z grami i hasło, umożliwiające zalogowanie. UPS… W ten sposób cyberprzestępcy mogą zalogować się na czyjeś konto i przejąć je w całości. W konsekwencji nie tylko nie otrzymasz obiecanych klejnotów, ale stracisz swój dostęp do zakupionych gier, zgromadzonego doświadczenia i swojej dotychczas posiadanej waluty. Co więcej, albo nigdy tego nie odzyskasz… albo oszuści każą Ci zapłacić za odzyskanie swojego konta (nazywamy to wymuszeniem). Takie działania oszuści podejmują wobec graczy w różne gry –Brawl Stars był tylko jednym z bardzo wielu przykładów.

W innej grze, którą być może znasz – Valorant–gracze mieli możliwość zdobycia cheatów[3]pod warunkiem wykonania kilku działań na swoim komputerze. Instrukcja głosiła, że najpierw należy wyłączyć oprogramowanie antywirusowe[4] przed zainstalowaniem pliku. Plik z cheatamibył spakowany do formatu WinRAR, a jego odtworzenie było możliwe tylko przy wyłączonym programie antywirusowym po kliknięciu w przycisk „uruchom jako administrator”. Gdy otworzyłeś plik, rozpoczynała się walka z czasem. Cyberprzestępca, infekując Twój komputer złośliwym oprogramowaniem, mógł dowolnie przeglądać jego zawartość zdobywając przeróżne dane – Twoje loginy, hasła, dostęp do kont bankowych. Dlaczego? Przecież wyłączyłeś wszystkie chroniące Twój komputer programy i zapory, pamiętasz? To był ten pierwszy krok w instrukcji! Im dłużej pozostały wyłączone, tym więcej danych zdobywał oszust.

Zapewne wiesz, że w grach oprócz waluty można też zdobywać rangi. Ich również dotyczą takie działania. Podobny zabieg stosują również cyberprzestępcy proponując ci zakup paczek lub pakietów zawierających wiele gier lub dostępów do rozgrywek za darmo lub za niewielką opłatą. Pod jednym tylko warunkiem – muszą sprawdzić ile masz lat, a do tego proszę Cię jedynie o podanie numeru karty bankowej wraz z kodem CVC[5]. Podając te dane dajesz oszustom dostęp do swojego konta, a tym samym dokonywania zakupów właśnie z użyciem Twojej karty.

Takich działań cyberprzestępcy podejmują mnóstwo. Musisz być naprawdę ostrożny. Zanim więc skusi Cię możliwość otrzymania w Internecie lub w grach czegoś „za darmo”, „za niewielką opłatą” lub „natychmiast” zastanów się kilka razy. A jeszcze lepiej, przegadaj ten temat z dorosłym.

[1] Sprawdź hasło na literę „B”. Warto byś w tym miejscu sprawdził również takie hasła jak „Autoryzacja”, „CAPTCHA” czy „Login”.

[2] Czyli w tłumaczeniu: „ostatnie aktywności”.

[3]Kody w grze dające przewagę nad innymi graczami.

[4] Sprawdź hasłazaczynające się w naszym alfabecie na litery:„O” i „Z”.

[5] To kod zabezpieczający znajdujący się na odwrocie każdej kary bankowej. Indywidualny i powiązany z kartą.

Hejt[1] to jedna z form cyberprzemocy polegająca na poniżaniu, obrażaniu i ośmieszaniu innych. Niektórzy ludzie mogą nieprzyjemnie, a nawet wulgarnie, komentować Twoje wpisy, filmy, rolki czy posty w sieci, ale nie robią tego dlatego, że to Ty zrobiłeś coś niewłaściwego. Hejt to dla nich najczęściej sposób na podniesienie swojej zaniżonej samooceny (a więc myślenia o samym sobie), zdobycie pozycji w Internecie, odreagowanie swoich licznych porażek, przejaw zazdrości, a nawet… sposób na nudę.

Możliwe, że wśród swoich znajomych masz osobę, która w ten sposób zachowuje się wobec innych – może na przykład ośmieszyła w netcie waszą wspólną koleżankę? Wszyscy się śmiali, mieliście „bekę na grupie”, ale… czy możesz być pewien, że twój znajomy nigdy nie postąpi tak wobec Ciebie? Pamiętaj, że ktoś, kto w ten sposób obraża innych, wypowiada się nieuprzejmie na ich temat w sieci oraz ośmiesza w obecności rówieśników – nie wzbudza zaufania. Jeśli zrobił to wobec innej osoby – może tak samo postąpić wobec Ciebie.

A może Tobie zdarzyło się wyśmiać zdjęcie kolegi w Internecie? Jeśli tak, warto abyś zastanowił się, czy chciałbyś być na jego miejscu? Możesz oczywiście uważać, że nie zrobiłeś nic złego, być może nasz argument nie zmieni Twojego zdania. Ok. Pokażemy Ci inny – w Internecie nic nigdy nie ginie. Nasze wpisy, nawet jeśli próbowaliśmy je usunąć, w sieci pozostaną na zawsze i będą dostępne dla wszystkich tych, którzy będą szukać informacji na nasz temat.Za kilka lub kilkanaście lat, gdy będziesz dorosły i będziesz starał się o pracę (kto wie, być może dziennikarza, aktora, modelki, prawnika czy polityka), Twoje hejterskie komentarze mogą uniemożliwić Ci zajęcie wymarzonego stanowiska. Wiele osób przekonało i przekonuje się o tym do dziś boleśnie.

Spróbujmy zadać sobie pytanie – skoro hejt jest przemocą, taką samą jak inne jej rodzaje, dlaczego stosują ją ludzie, którzy na co dzień nigdy „twarzą w twarz” nie skomentowaliby nas w ten sam sposób, co w sieci? Odpowiada za to tak zwany mechanizm „kabiny pilota”. Badania pokazały, że piloci samolotów bojowych, którzy w trakcie II wojny światowej zrzucali bomby na zamieszkałe miasta – nie ponosili przy tym wysokich kosztów emocjonalnych, takich jak na przykład poczucie winy. Jednak ich koledzy, którzy należeli do pułków piechoty lądowej – przeciwnie – ponosili ogromne koszty i doświadczali traumy w efekcie swoich działań bojowych przeciw ludności. Skąd różnica? Żołnierze piechoty widzieli ludzi, którym zadawali cierpienie. Piloci bombowców – nie. Tak samo jest z hejterem! On lub ona nie widzą krzywdy, którą zadają. Nie zdają więc sobie sprawy z tego, jak silna i poważna będzie czyjaś reakcja na ich ośmieszający lub poniżający komentarz na grupie rówieśniczej czy w sieci.

W realu dbamy o swój pozytywny wizerunek (a więc to, jak widzą nas inni), bo to pomaga ludziom w życiu. Współcześnie warto zadbać również o swój pozytywny wizerunek w sieci, jako że ma do niej dostęp ponad 5,35 miliarda ludzi (a na świecie żyje ich obecnie 7,9 miliarda).

CIEKAWOSTKA! Podobne działanie mają również fake newsy[2], czyli zupełnie (lub częściowo) nieprawdziwe informacje zamieszczane w sieci (lub podawane w mediach), których celem jest wzbudzenie sensacji, uzyskanie prestiżu, korzyści finansowych czy politycznych. Rozpuszczanie takich plotek na czyjś temat może wyrządzić potężną szkodę. Warto zawsze sprawdzić czy informacja, którą chcemy przekazać, jest zgodna z prawdą.

[1] Nazwa wywodzi się z języka angielskiego, od słowa „hate”, oznaczającego nienawiść.

[2] To pewien językowy paradoks. Z jednej strony news jest informacją nową, przekazywaną przez media korzystające ze sprawdzonych źródeł. Z drugiej strony mamy słowo fake, oznaczające że owa wiadomość jest nieprawdziwa, sztuczna czy wymyślona.

Adres IP[1] pozwala urządzeniu połączyć się z Internetem lub lokalną np. domową siecią. Przypomina to zwykły adres pocztowy, pod który listonosz lub kurier doręcza Ci paczkę.Gdyby nie znał Twojego dokładnego adresu nie otrzymałbyś listu ani zamówionego produktu, prawda?

Twoje urządzenie, takie jak komputer, tablet, smartfon, drukarka czy router[2] ma swój unikatowy numer np. 183.186.0.1[3]. Dzięki takiemu adresowi można przesyłać dane między różnymi urządzeniami. Umożliwia on też tzw. geolokalizację[4] urządzenia oraz rozpoznanie dostawcy usług internetowych, który przydzielił nam adres. Ci dostawcy mogą więc śledzić nasze ruchy w sieci i monitorować naszą aktywność. Bywa to bardzo przydatne na przykład do ścigania przestępców i zwalczaniu nielegalnych działań w Internecie.

Każde łącze internetowe ma swój własny, unikalny adres IP. Kiedy korzystasz z urządzenia poza domem Twój domowy adres IP nie jest już podłączony do urządzenia – Twoje urządzenie korzysta wówczas z innej sieci np. z Wi-Fi w kawiarni lub hotelu.

Istnieją dwa główne rodzaje adresów IP: publiczne i prywatne. Publiczny IP sprawia, że Twoje urządzenie jest widoczne dla innych urządzeń (dzięki temu możesz np. połączyć się z siecią Wi-Fi w ulubionej kawiarni). Prywatny IP jest widoczny tylko w sieci lokalnej, np. domowej, biurowej lub szkolnej i nie jest udostępniany na zewnątrz. Dzięki niemu możesz podłączyć np. drukarkę lub serwer, z których sam będziesz korzystać.

[1] Skrót pochodzi z języka angielskiego od słów „Internet Protocol Address”.

[2] To urządzenie odpowiedzialne za przesyłanie danych między sieciami. On też ma swój adres IP zwany „adresem bramy domyślnej”. I co ciekawe, ma oddzielny adres dla sieci lokalnej (prywatny), jak i zewnętrzny (publiczny). Zobacz, dzięki temu, gdy odwiedzą Cię znajomi w domu możesz np. udostępnić im swoje Wi-Fi by korzystali z Internetu na swoich własnych urządzeniach. Jak to się dzieje? To właśnie router przypisuje tym urządzeniom adresy – a więc unikalne identyfikatory IP. Może być to adres dynamiczny – nadawany tylko na czas sesji korzystania ze sprzętu, jak i statyczny – nadawany na stałe i przypisany do konkretnego komputera.

[3] Czasem adres ten może wyglądać inaczej, istnieją bowiem adresy IPv4 i IPv6, które są dłuższe, a więc mówiąc prościej, umożliwiają przypisanie do sieci dużo większej ilości użytkowników.

[4]Proces, dzięki któremu określamy gdzie znajduje się urządzenie elektroniczne. Do tego celu wykorzystywane są sieci Wi-Fi, GPS i BTS („stacje bazowe sieci komórkowych” dzięki którym sieć komórkowa dostępna jest na określonym obszarze).

…czyli o tym, że w sieci nie każdy jest tym, za kogo się podaje

Internet daje ogromną szansę na poznanie ludzi z całego świata. A przede wszystkim takich, z którymi dzielisz swój pogląd na życie i zainteresowania. Możesz ich poznać za pośrednictwem mediów społecznościowych, a także platform i aplikacji stworzonych właśnie do tego, by ludzie się spotykali. Czy jednak zawsze wiesz z kim piszesz?

Dzięki temu, że Internet daje szansę na zachowanie anonimowości, zdarza się, że ludzie, z którymi rozmawiamy, ukrywają przed nami pewne szczegóły dotyczące swojej osoby. Niestety często ukrywają swój wiek, swoją płeć, a przede wszystkim prawdziwe intencje, dlaczego się z nami kontaktują.

Może się więc wydarzyć, że sympatyczny chłopak, z którym piszesz, wcale nie jest Twoim nastoletnim rówieśnikiem, ale ponad 40-letnim mężczyzną. A dziewczyna, której wysłałeś swoje zdjęcia, nie jest dzielącą Twoje pasje do gier nastolatką, ale dorosłym człowiekiem.

Jakie są więc powody dla których dorośli ludzie w Internecie podają się za Twoich rówieśników? Najczęściej jest to tak zwane „uwodzenie w sieci”. Dorosłe osoby, w sposób nieuczciwy nawiązują z Tobą relację emocjonalną dla swojej korzyści. Według polskiego prawa to przestępstwo w sytuacji, gdy taka osoba prosi Cię o wysłanie zdjęć (również takich bez ubrania albo w bieliźnie), wysyła Ci własne zdjęcia w takiej formie lub namawia Cię do zachowań intymnych oraz spotkań w takim celu. UWAŻAJ, takie osoby są bardzo sprytne i przebiegłe. Wiedzą, w jaki sposób wzbudzić Twoje zaufanie. Jak to robią?

Krok 1: Znajdą Ciebie wśród użytkowników, którzy są aktywni on-line (jak dobrze wiesz, wiele aplikacji umożliwia zobaczenie, kto korzysta z nich w tej chwili).

Krok 2: Uważnie obejrzą, co publikujesz w sieci. Zrobią to, by jak najlepiej Ciebie poznać, a potem dopasować swoją wypowiedź, do Twoich zainteresowań. Gdy więc opublikowałeś swoje wyniki z gry, informację, że zmieniłeś szkołę, a do tego zdjęcie ze swoim psem, osoba, która do Ciebie napisze może przedstawić się jako Twoja koleżanka z poprzedniej szkoły, która gra w to samo, co Ty i też kocha psy. A więc „Cześć!Jestem Kasia…”

Krok 3: Taka osoba będzie się starała wzbudzić Twoje zaufanie. Psycholodzy wiedzą, że jednym z najprostszych na to sposobów jest upodobnienie się do kogoś na przykład w jego zainteresowaniach (patrz poprzedni krok!) oraz okazując zainteresowanie naszymi przeżyciami. Gdy więc nie układa Ci się z rodzicami, mieliście kłótnię, taka osoba chętnie Cię wysłucha i da tylko pozorne wsparcie. Tak naprawdę nie przejmuje się Tobą, chce tylko byś jej zaufał.

Krok 4: Zostaniesz poproszony o dochowanie tajemnicy. Ta osoba będzie się starała przekonać Ciebie, że jest godna zaufania, że macie wyjątkową i bliską relację, której inni nie zrozumieją. Może też powiedzieć Ci, że sama ma problemy z rodzicami i że oni zabraniają jej z kimś pisać, a Ty zostałeś jej przyjacielem, więc to ważne byście mieli kontakt w tajemnicy. Ta osoba zacznie Cię izolować od Twoich znajomych i skłoni do okłamywania rodziców.

Krok 5:Ta osoba zawsze będzie dla Ciebie bardzo miła. Nie tylko okaże Ci zainteresowanie, ale również może zacząć obdarzać Cię różnymi prezentami.

Krok 6: W waszych rozmowach pojawią się tematy bardzo intymne, często zarezerwowane dla osób dorosłych. I znów – tajemnica – przeczytasz, że nie możesz o tym nikomu powiedzieć.

Krok 7: Usłyszysz, że jesteś kochany. Możesz też zostać poproszony o wysłanie dowodu takiej miłości, na przykład intymnej fotografii – a więc takiej, na której jesteś w bieliźnie lub bez ubrania – takiej, której nie pokazałbyś nikomu. Oczywiście ta osoba zapewni Cię, że nikomu tego zdjęcia nie pokaże.

Krok 8: Mając te wszystkie zdjęcia i zapisane rozmowy osoba zagrozi, że wszystkie je upubliczni, pokaże Twoim znajomym, rodzicom i nauczycielom jeśli… na przykład odmówisz spotkania lub nie wyślesz większej ilości takich intymnych zdjęć. Co więcej, zrzuci na Ciebie całą odpowiedzialność, za to co się dzieje.

Tak, to może przestraszać. Jeśli czytając te słowa masz wrażenie, że jesteś lub byłeś w takiej relacji KONIECZNIE poinformuj o tym rodziców lub nauczycieli! Nie czekaj. Taki oszust zazwyczaj jednocześnie pisze do wielu dzieci. Możesz im pomóc!

Kopia zapasowa[1] lub kopia bezpieczeństwa to zbiór danych z Twojego urządzenia elektronicznego, który umożliwia Ci ich odzyskanie na wypadek awarii lub kradzieży Twojego sprzętu. Wyobraź sobie sytuację, w której wyjeżdżasz na wakacje do babci. Planowałeś wziąć ze sobą grę karcianą, ale… zapomniałeś. Okazuje się jednak, że babcia ma taką samą grę u siebie w domu. A skąd ma? Gdy byłeś u niej w zeszłym roku miałeś ze sobą drugą sztukę i babcia odłożyła ją w specjalne miejsce do przechowywania. Ufff… jak dobrze się złożyło!

Tak samo jest z kopią zapasową – to specjalne miejsce, w którym możesz przechowywaćdodatkowe egzemplarze wszystkich swoichzdjęć, filmów i ważnych plików. Gdy zrobiłeś taką kopię masz pewność, że nawet gdy Twój telefon, tablet lub komputer przestaną działać, nadal będziesz miał dostęp do swoich najważniejszych plików. To też dobra pomoc, gdy przypadkowo usuniesz pliki lub gdy chcesz zmienić model urządzenia na inny.

Kopię zapasową możesz zrobić na innym urządzeniu (tzw. nośniku danych), czyli na pendrive, przenośnym twardym dysku albo płycie DVD. Możesz też stworzyć kopię bezpieczeństwa on-line, czyli w tzw. „chmurze”[2]. Przykładami takich chmur są: GoogleCloud, Dropbox czy One Drive.

Kopia zapasowa w smartfonie umożliwia Ci odtworzenie danych zapisanych w jego pamięci np. na wypadek awarii oprogramowania, infekcji ZŁOŚLIWYM OPROGRAMOWANIEM[3] lub gdy telefon się zepsuje albo będziesz chciał zmienić model. W ten sposób możesz zapisać: swoje kontakty, historie połączeń, SMSy, pliki i ustawienia aplikacji, dane z kalendarzy, notatki, zdjęcia, filmy, zapisane sieci Wi-Fi czy ustawienia telefonu.

Kopię zapasową trzeba robić regularnie, a to znaczy pilnować, by pliki, które gromadzisz (np. zdjęcia, które robisz telefonem) zawsze miały w niej swój dodatkowy egzemplarz. No cóż, trzeba o tym pamiętać, inaczej konsekwencje mogą być dla Ciebie bardzo przykre.

[1]Z ang. „backup”.

[2]Chmura internetowa (z ang. „cloud”) to przestrzeń do przechowywania danych, która umożliwia stały dostęp do zgromadzonych tam plików w każdym miejscu i czasie, pod warunkiem, że na urządzeniu mamy dostęp do Internetu.

[3] Jeśli chcesz wiedzieć więcej przejdź do hasła na literę „Z”.

Login[1] to Twoja nazwa użytkownika lub adres e-mail, który pozwala Ci korzystać ze swojej ulubionej witryny internetowej, serwisu filmowego, muzycznego, aplikacji lub gry. Dzięki niemumasz dostęp do swojego indywidualnego konta, na którym najczęściej zapisujesz różne informacje jak na przykład: na serwisie filmowym – listę filmów, które obejrzałeś; na serwisie muzycznym – ulubione piosenki; w sklepie – zamówione produkty;w aplikacji do obsługi gier – poziomy w grach, które osiągnąłeś lub zgromadzone punkty.

Twój login może być dowolnym słowem lub ciągiem znaków lub cyfr. Zdarza się, że gdy tworzysz swój login w jakimś serwisie otrzymujesz komunikat, że „login jest już zarezerwowanyprzez innego użytkownika”. Login powinien być unikalny, a więc czasami okaże się, że nie zarezerwujesz dla siebie nazwy takiej, jaką chciałeś, np. „agnieszkagastol”, bo ktoś już się taką posługuje. Może się okazać, że musisz stworzyć zupełnie nową albo dodać coś do stworzonej, np. „agnieszkagastol80”.

Czasem loginem są też adresy e-mailowe. Zdarza się, że tworząc sobie taki adres na stronie obsługującej pocztę chcemy, by była śmieszna. I to jest ok… poza pewnymi wyjątkami. Może się okazać, że ze swojego adresu e-mail będziesz chciał wysłać wiadomość do sklepu w sprawie zamówienia, do instytucji lub ważnej osoby. A może użyjesz go nawet, żeby aplikować do jakiejś pracy. Zastanów się, co pomyśli sobie wówczas odbiorca wiadomości (być może Twój przyszły pracodawca), gdy chcąc odpisać na Twoją wiadomość wpisze Twój adres np. „gruby_dzban@yahoo.com”. Tworząc loginy i adres e-mail zastanów się więc dwa razy.

Zakładając konto w wybranym serwisie oprócz loginu musimy ustalić hasło. Powinno być ono „mocne”, a więc najczęściej składające się z przynajmniej 8 różnych znaków oraz „unikalne”, a więc nie powtarzające się na innych kontach (to znaczy, że w każdym serwisie powinieneś ustalać inne hasło).

Wymyślając hasła do kont ludzie popełniają często bardzo wiele błędów. Oto kilka z nich:

• ludzie ustalają hasłoskładające się często ze swoichimion i oczywistych ciągów znaków, np. „julia12345” lub „abc1234”,
• inni tworząc hasła posługują się swoimi ksywkami lub imionami swoich zwierząt, do których bardzo łatwo jest dotrzeć śledząc naszą aktywność w Internecie – w szczególności w mediach społecznościowych,
• bywa, że układane hasła to po prostu nazwy przedmiotów lub czynności np. „karaluch” (Wiesz, że istnieją programy, które potrzebują jedynie 23 minut aby sprawdzić cały zasób słownikowy jednego języka? Odgadnięcie Twojego hasła dla takiego programu… to pestka!)
• niektóre osoby, korzystające np. z bardzo pomocnych generatorów haseł (a więc programów, które pomagają nam ustalić nietypowe hasła składające się z przeróżnych niepowiązanych ze sobą znaków), nie mogąc zapamiętać stworzonego przez nie skomplikowanego hasła… zapisują je na kartce lub wykonują jego fotografię smartfonem (takie hasło bez trudu wpadnie w niepowołane ręce).

Mówimy, że w systemach zabezpieczeń najsłabszym ogniwem jest… człowiek. Pamiętaj więc, by nie tylko ustawić naprawdę bezpieczne hasło, ale i nikomu go nie udostępniać.

[1] Spotkasz też inne nazwy: „username”, „login name”.

…i inne challenge.

Na pewno słyszałeś o różnych internetowych wyzwaniach, tak zwanych „challengach”. Polegają one na wrzucaniu do Internetu filmików lub zdjęć przedstawiających osoby, które próbują wykonać różne zadania – czasem śmieszne, innym razem dziwne, ale najczęściej groźne i niebezpieczne.

Może się więc zdarzyć, że Twój znajomy wyśle Ci link do takiego filmu, tym samym wskazując Ciebie do wykonania prezentowanego na nim zadania. Bywa, że sugeruje on tym samym, że jeśli nie podejmiesz wyzwania jesteś „słaby” lub „gorszy”. Poczujesz wówczas presję, której trudno Ci będzie odmówić. Możesz pomyśleć nawet, że udział w „challengu” da Ci wymarzoną akceptację rówieśników albo zwiększy Twój prestiż w grupie. Niestety dla setek tysięcy młodych ludzi takie wyzwania okazywały się być tragiczne w skutkach. Doprowadzały nawet do śmierci. Co ciekawe, zazwyczaj osoba, która nominuje Cię do „challengu”, sama nie wykonała zadania – chce „mieć bekę” z zobaczenia, jak Ty to robisz. Czy naprawdę więc ma to cokolwiek wspólnego z szacunkiem? A może tak naprawdę z niemiłą prowokacją i chęcią ośmieszenia Ciebie?

Co więcejtaka nominacja dla wielu wcale nie była potrzebna, wiele osób zwyczajnie dołączało do wyzwań chcąc spróbować swoich sił – z opłakanym skutkiem powodującym nawet trwałe problemy zdrowotne i niepełnosprawność.

Takich wyzwań w Internecie na całym świecie są tysiące. W większości są one absurdalne i bardzo niebezpieczne.Jednym z nich było MOMO zachęcające do kontaktu z makabryczną laką, która wysyłała groźby i niebezpieczne instrukcje wszystkim, którzy wejdą z nią w kontakt.

Pamiętaj – musisz mieć swój rozum! Mądrze wybierać! Jeśli chcesz wziąć udział w „challengu” wybierz świadomie taki, który robi coś dobrego. Przykładem takiego wyzwania w Polsce byłHot16Challengezainicjowany przez jednego z muzyków. Zgodnie z jego zasadami, artysta (lub inna osoba) nominowana w filmiku miała 72 godziny, aby nagrać 16 wersową zwrotkę pod dowolny podkład muzyczny i nominować kolejną osobę. Wziął w niej udział nawet Prezydent naszego kraju. Pierwsza edycja tego wyzwania miała na celu jedynie rozrywkę, druga – wiązała się z charytatywną zbiórką funduszy na pomoc w walce z pandemią COVID-19.

W Internecie znajdziesz różne pomysły na spędzanie wolnego czasu lub rozrywkę. Naprawdę musisz być ostrożny! Niepozornie wyglądające wyzwanie, jak zjedzenie naraz całej łyżki cynamonu, może okazać się bardzo niebezpieczne w skutkach. Cynamon dostaje się do nosa, tchawicy i płuc, a w takiej ilości spowoduje bardzo często uduszenie, a więc śmierć. O wielu takich przypadkach słyszeliśmy w mediach. Nie podejmuj takich wyzwań i zawsze – absolutnie zawsze – porozmawiaj o tym ze swoim rodzicem, opiekunem lub nauczycielem.

NFC[1] to technologia, która pozwala nawiązać bezprzewodową i bezdotykową komunikację pomiędzy różnymi urządzeniami, które znajdują się w bliskiej odległości. Nie potrzeba więc kabli, wystarczy, że sprzęty elektroniczne będą znajdowały się kilka lub kilkadziesiąt centymetrów od siebie.

Na pewno spotkałeś się z nią w sklepie, gdy kasjer zapytał klienta „czy płaci Pan telefonem?”. Jest to możliwe po włączeniu w smartfonie funkcji NFC.

Dzięki tej technologii można też przesyłać nieduże pliki i inne dane.

Zapytasz jak to możliwe? Cóż, chyba najlepiej odpowiedziałby na to pytanie nauczyciel fizyki. W urządzeniu posiadającym funkcję NFC znajduje się maleńki chip. Jeśli on i jego antena (znajdująca się np. w terminalu płatniczym w sklepie) znajdą się w zasięgu pola magnetycznego (to taka przestrzeń, w której działają różne siły) powstaje energia, dzięki której możliwe jest przesłanie sygnału składającego się z potrzebnych nam danych – w tym wypadku informacji o płatności.

NFC znajdziemy między innymi w smartfonach, tabletach, smartwatchach, niektórych słuchawkach bezprzewodowych i głośnikach oraz w tzw.tagach, a więc na przykład w naklejkach, bransoletkach, breloczkach (choćby takich, które mierzą nasz czas pobytu na siłowni lub basenie) lub „pestkach” (najczęściej płaskich breloczkach) którymi otworzymy drzwi do klatki schodowej lub bramę wjazdową.

NFC jest technologią bezpieczną, gdyż zazwyczaj nasze urządzenia, wykorzystywane też w celach płatniczych, do zadziałania tej funkcji wymagają dodatkowej AUTORYZACJI[2], np. kodem pin albo posłużenia się czytnikiem linii papilarnych. Mimo wszystko warto w przypadku płatności zbliżeniowych z użyciem tej technologii korzystać ze zweryfikowanego oprogramowania, np. Google Pay lub Apple Pay. No i oczywiście regularnie AKTUALIZOWAĆ[3] aplikacje – wtedy jest bezpieczniej.

[1] Skrót pochodzi z języka angielskiego: „Near Field Communication”.

[2] To nasze hasło znajdujące się pod literą „A”.

[3] Jeśli chcesz wiedzieć więcej, przejdź do litery „U”.

…i Firewall.

Pewnie korzystasz z komputera lub smartfona na co dzień, prawda? Może grasz w gry, oglądasz filmy, piszesz z przyjaciółmi? Ale czy wiesz, że w Internecie mogą czaić się zagrożenia, które mogą zaszkodzić Twojemu urządzeniu? Te zagrożenia nazywamy wirusami.

Wirusy to złośliwe programy stworzone przez ludzi, którzy chcą zaszkodzić Twojemu komputerowi, tabletowi lub smartfonowi. Mogą one niszczyć pliki, kraść dane albo sprawiać, że komputer działa bardzo wolno. Wirusy mogą dostać się do Twojego urządzenia przez e-maile, strony internetowe, a nawet przez gry.

Aby chronić swoje urządzenia przed wirusami, używamy oprogramowania antywirusowego. To programy, które stale skanują komputer lub smartfon, szukając wirusów. Gdy znajdą coś podejrzanego, ostrzegają nas i pomagają usunąć zagrożenie. Dzięki temu nasze urządzenia są bezpieczne.

Oprócz oprogramowania antywirusowego, istnieje też coś, co nazywa się Firewall[1]. Firewall to taka elektroniczna bariera, która chroni komputer przed atakami z Internetu. Działa trochę jak strażnik, który sprawdza, co próbuje dostać się do naszego komputera i blokuje wszystko, co wygląda podejrzanie. Dzięki Firewallowi możemy czuć się bezpieczniej, korzystając z Internetu. Ale pamiętaj, że Firewall nie zastępuje oprogramowania antywirusowego, ale je uzupełnia i wzmacnia ochronę. Współcześnie zapora Firewall jest wbudowana we wszystkie najnowsze systemy operacyjne (np. Windows czy Apple).

Ważne jest, aby regularnie aktualizować[2] zarówno oprogramowanie antywirusowe, jak i Firewall. Dlaczego? Ponieważ hakerzy, czyli ludzie, którzy tworzą wirusy oraz programy do nielegalnego pozyskiwania danych, ciągle wymyślają nowe sposoby na ich rozprzestrzenianie. Aktualizacje pomagają naszym programom ochronnym nadążać za tymi nowymi zagrożeniami.

Pamiętaj też, aby być ostrożnym, kiedy klikasz w linki w e-mailach lub na stronach internetowych. Jeśli coś wygląda podejrzanie lub nieznajomo, lepiej tego nie otwierać. Czasem nawet niewinny wyglądający link może prowadzić do zainfekowania naszego sprzętu wirusem[3]. Dbanie o bezpieczeństwo swojego komputera to jak dbanie o swoje zdrowie. Tak jak myjemy ręce, żeby nie zachorować, tak używamy oprogramowania antywirusowego i Firewalla, żeby nasze urządzenia były zdrowe i działały dobrze. Jeśli będziesz pamiętać o tych zasadach, będziesz mógł bezpiecznie korzystać z Internetu i cieszyć się wszystkimi jego możliwościami.

[1] Inaczej „zapora sieciowa”, która monitoruje ruch w sieci – blokuje więc połączenia, które mogą stanowić potencjalne zagrożenie dla naszego bezpieczeństwa.Nazwa pochodzi z języka angielskiego i oznacza w dosłownym tłumaczeniu ścianę ognia.

[2] Sprawdź hasło na literę „U”.

[3] Więcej na ten temat znajdziemy w hasłach zaczynających się na literę „L” , „P”, „R”  oraz „Z”.

(czyt. fiszing)

Phishing to sposób w jaki cyberprzestępcy (a więc przestępcy, którzy działają w Internecie) próbują Cię oszukać i ukraść od Ciebie prywatne informacje i nie tylko... Dla nich bardzo cenne jest Twoje imię i nazwisko, adres e-mail, loginy i hasła do stron internetowych, zainstalowanych u Ciebie aplikacji i gier. Tacy przestępcy polują na każdego użytkownika Internetu – również na Twoich rodziców – wtedy najczęściej chcą uzyskać numer karty i pin do niej, bo rodzice często robią zakupy w Internecie. Jeśli i Ty je robisz – pamiętaj, że to bardzo prywatne dane i nie wolno ich nikomu udostępniać!

Cyberprzestępcy mogą wysyłać Ci maile i wiadomości, by uzyskać od Ciebie te informacje. Tworzą nawet strony internetowe, które wyglądają na prawdziwe – takie, z których korzystasz, jak grasz w swoje ulubione gry, aby ukraść od Ciebie te wszystkie dane.

Czasami oszukują Cię, że wygrałeś nowy telefon i żeby go odebrać, musisz tylko „kliknąć w link”. Ten link poprowadzi Cię do strony, na której będziesz musiał podać dane do wysyłki (a to będzie nieprawdziwa strona zrobiona przez oszustów) albo zainfekuje Twój sprzęt wirusem. A takie wirusy mogą same zebrać informacje z aplikacji, jeśli zapisujesz sobie w grach i na stronach internetowych hasła i loginy.

Mogą nawet udawać Twojego kolegę w trakcie gry w sieci, wszystko to po to, by zdobyć jak najwięcej informacji.

Jeśli korzystasz z komunikatorów internetowych takich jak Messenger, Discord, WhatsApp, Snapchat i innych, oszust może przejąć konto Twojego kolegi lub koleżanki (a nawet Twoje!) i podszywając się pod niego (czyli udając, że nim jest) poprosić Ciebie na przykład o podanie kodu BLIK. Napisze wtedy, że właśnie skończyły mu się pieniądze na karcie, a bardzo szybko potrzebuje coś kupić… Jeśli to zrobisz wpadniesz w pułapkę – jak ryba w sieć. Słowo phishing oznacza łowienie ryb. Wiesz już skąd ta nazwa?

Po co oszuści to wszystko robią? Z takimi danymi jak imię, nazwisko, e-mail, numer telefonu, adres zamieszkania, login i hasło… mogą zrobić wszystko. Mogą przejąć Twoje konto w grze po to, by je sprzedać komuś innemu albo zmusić Ciebie do zapłaty za nie pieniędzy. Te dane mogą też sprzedać specjalnym firmom, które również zapłacą za nie pieniądze. Mogą coś zamówić na Twój adres tylko po to, by narazić Cię na opłaty i problemy.

Niestety, nie każdy kogo poznajesz on-line jest dobrą osobą. To naprawdę bardzo ważne, by być ostrożnym. Dorośli też muszą być tak samo ostrożni w sieci jak Ty. Czasami ludzie, których poznajemy on-line są dla nas bardzo mili… Na przykład zapytają Cię o Twoje imię, imię Twojego zwierzaka, albo o to kiedy się urodziłeś (mówiąc, że zrobią Ci prezent). Te osoby robią to tylko po to, by wyciągnąć od Ciebie prywatne informacje albo pieniądze. Jak to możliwe? Bardzo często ludzie ustawiają jako swoje hasła właśnie imiona własne, swoich zwierząt i daty urodzenia. Podając je, oszust może nawet sam zgadnąć Twój login i hasło. Pamiętaj, gdy masz jakiekolwiek wątpliwości kim jest osoba, z którą rozmawiasz; gdy nie wiesz, co zrobić… zapytaj rodzica.

Nie podawaj ŻADNYCH INFORMACJI PRYWATNYCH NIKOMU, chyba, że rodzic osobiście powie Ci, że możesz to zrobić.

Kod QR[1] wygląda jak kwadrat złożony dużej ilości białych i czarnych fragmentów. Działa on jak klucz otwierający drzwi. By je otworzyć należy skierować na niego uruchomiony w smartfonie lub tablecie wbudowany aparat w taki sposób, aby kwadrat zmieścił się cały w obiektywie. Gdy to zrobisz na ekranie telefonu pojawi się okienko z informacją, że możesz przejść do strony internetowej lub aplikacji. Choć kwadraty kodu QR wyglądają prawie tak samo, tak naprawdę są unikalne. Oznacza to, że pod każdym z nich kryje się inna strona lub aplikacja.

Gdy wybierzesz się z rodzicami do ZOO w większym mieście, obok klatek, w których mieszkają zwierzęta, oprócz ich nazw znajdziesz właśnie kod QR. Gdy go zeskanujesz aparatem telefonu będziesz mógł wyświetlić wiele dodatkowych informacji, np. gdzie zwierzę żyje, co je czy jakie ma zwyczaje. Takie kody QR znajdziemy teraz w wielu miejscach, np. muzeach czy kinach.

Kody QR są też obecne w środkach komunikacji miejskiej, takich jak autobus, tramwaj czy metro (w Warszawie) – wtedy mają inny cel. Gdy kupisz bilet na przejazd w aplikacji, chcąc go skasować (a więc ponieść opłatę za przejazd konkretnym środkiem transportu), otwierasz w niej specjalne okienko z aparatem. Kierując obiektyw aparatu na znajdujący się np. w autobusie kod QR –bilet zostanie skasowany, a Ty będziesz widział czas jaki pozostał Ci na przejazd[2].

Kody QR są bardzo popularne. Znajdziesz je podróżując do wielu miejsc na świecie.

Ta popularność ma swoją cenę – czasami wykorzystują ją cyberprzestępcy. Dlatego warto abyś zawsze pobierał aplikacje, do których kieruje kod, z bezpiecznych źródeł, takich jak np. Sklep Google Play czy AppStore. No i oczywiście posiadał oprogramowanie antywirusowe[3].

Dodatkowo, za pomocą kodu QR można zakodować nie tylko adres strony internetowej czy aplikacji, ale również adres e-mail, swoją wizytówkę, filmik czy lokalizację. Oznacza to, że i Ty możesz stworzyć własny kod QR – w Internecie można znaleźć aplikacje do ich wygenerowania.

[1] Nazwa QR jest skrótem angielskich słów „quick response”, a więc „szybka odpowiedź”. A czy wiesz, że został on wynaleziony w Japonii ponad 20 lat temu?

[2] W niektórych miastach bilety na przejazd obowiązują przez określony czas, np. 20 minut.

[3] Przejdź do hasła na literę „O”.

Ransomware[1] to rodzaj złośliwego oprogramowania[2], który może zaatakować Twój komputer, tablet czy smartfon. Wyobraź sobie, że pewnego dnia chcesz otworzyć ulubioną grę, a zamiast tego widzisz wiadomość, że wszystkie Twoje pliki zostały zablokowane. O nie! To właśnie może zrobić ransomware.

Ransomware działa w ten sposób, że blokuje dostęp do Twoich plików lub nawet całego urządzenia. Potem żąda od Ciebie okupu, czyli pieniędzy, w zamian za ich odblokowanie. To trochę jak w filmach, gdzie ktoś porywa kogoś i żąda za to opłaty. Ale tutaj porywane są Twoje pliki!

Hakerzy, czyli ludzie, którzy tworzą ransomware, często próbują przestraszyć swoje ofiary, aby jak najszybciej zapłaciły. Mogą napisać, że jeśli nie zapłacisz, to stracisz wszystkie swoje zdjęcia, filmy, dokumenty czy postępy w grze. To może być dla Ciebie bardzo stresujące.

Ransomware może dostać się do Twojego urządzenia na różne sposoby, na przykład za pośrednictwem SPAMu[3] lub e-maila z załącznikiem, który wygląda na bezpieczny, ale w rzeczywistości zawiera komputerowego wirusa. Może też pojawić się, gdy klikniesz w złośliwy link na stronie internetowej. Czasem nawet pobranie zainfekowanej gry może sprowadzić ransomware na Twój komputer.

Aby chronić się przed ransomware, ważne jest, aby zawsze być ostrożnym. Nie otwieraj więc załączników w e-mailach od nieznajomych osób. Nie klikaj też w podejrzane linki oraz nie pobieraj plików z niepewnych i nieznanych sobie źródeł.

Warto również regularnie robić kopie zapasowe[4] swoich plików. To oznacza, że zapisujesz swoje ważne pliki na innym urządzeniu, na przykład na pendrivie lub w chmurze. Dzięki temu, nawet jeśli ransomware zablokuje Twój komputer, będziesz miał kopie swoich plików w bezpiecznym miejscu.

Oprogramowanie antywirusowe i firewall[5] również mogą pomóc chronić Twoje urządzenie przed ransomware. Takie programy mogą wykryć i zablokować złośliwe oprogramowanie, zanim wyrządzi ono poważne szkody.

Jeśli jednak ransomware już zainfekuje Twoje urządzenie, najlepiej skontaktować się z ekspertem. Nigdy nie płać okupu, ponieważ nie ma gwarancji, że hakerzy odblokują Twoje pliki. Lepiej spróbować odzyskać swoje dane z kopii zapasowej lub skorzystać z pomocy specjalistów informatyków w sprawdzonych miejscach.

Ransomware to poważne zagrożenie, ale jeśli będziesz ostrożny i przygotowany, możesz skutecznie się przed nim obronić. Pamiętaj, że najważniejsze jest bezpieczeństwo Twoich danych i urządzeń.

[1] Nazwa pochodzi od angielskiego słowa „ransom” oznaczającego okup.

[2] Sprawdź hasło na literę „Z”.

[3] Sprawdź hasło na literę „S”.

[4] Sprawdź hasło na literę „K”.

[5] Sprawdź hasło na literę „O”.

SPAM to rodzaj wiadomości, które są wysyłane do wielu ludzi naraz i najczęściej nie są pożądane. Pewnie nieraz zdarzyło Ci się otrzymać e-maila lub wiadomość na telefonie od kogoś, kogo nie znasz, reklamującego produkty albo proszącego o różne informacje. To właśnie spam.

Spam można porównać do niechcianej reklamy, która wpada do Twojej skrzynki pocztowej lub telefonu bez zaproszenia. Wyobraź sobie, że codziennie dostajesz mnóstwo ulotek reklamowych do skrzynki na listy, mimo że wcale ich nie chcesz. Tak samo jest ze spamem w internecie.

Spam może być bardzo irytujący, ponieważ zaśmieca Twoją skrzynkę e-mailową lub wiadomości na telefonie. Czasem może być też niebezpieczny, bo w spamie mogą być ukryte wirusy[1] lub inne oszustwa, za pomocą których cyberprzestępcy próbują wyłudzić Twoje dane osobowe, na przykład hasła czy numery kart kredytowych[2].

Jednym ze sposobów na ochronę przed spamem jest korzystanie z filtrów antyspamowych. Większość serwisów e-mailowych ma takie filtry, które automatycznie przenoszą podejrzane wiadomości do specjalnego folderu, na przykład „Spam” lub „Śmieci”. Dzięki temu większość spamu nie trafia do Twojej głównej skrzynki odbiorczej.

Innym sposobem jest unikanie podawania swojego e-maila na nieznanych stronach internetowych. Czasami, gdy rejestrujesz się na różnych stronach, Twoje dane mogą być sprzedawane firmom, które potem wysyłają ci spam. Dlatego warto być ostrożnym i nie podawać swojego e-maila „byle gdzie”.

Jeśli już dostaniesz spam, nigdy nie klikaj w linki ani nie odpowiadaj na takie wiadomości. Czasem w spamie są ukryte linki, które mogą prowadzić do stron internetowych ze złośliwym oprogramowaniem[3]. Kliknięcie w taki link może spowodować zainfekowanie twojego komputera wirusem.

Takim popularnym spamem są na przykład wiadomości od rzekomych firm kurierskich mówiące, że Twoja paczka nie mogła zostać dostarczona i musisz kliknąć w link przekierowując ją na właściwy lub pełny adres.  Jak również, że trzeba dokonać niewielkiej opłaty, której podobno ktoś nadając ją nie uwzględnił. W takiej sytuacji zawsze sprawdź i porównaj adres mailowy lub numer telefonu nadawcy z tym, dostępnym do kontaktu na właściwej stronie internetowej firmy kurierskiej.

Spam może też pojawiać się w komentarzach na blogach, forach internetowych czy mediach społecznościowych. Czasem są to reklamy produktów, a czasem próby oszustwa. Dlatego warto być czujnym i ignorować podejrzane komentarze oraz wiadomości.

Pamiętaj, że spam to nie tylko irytujący problem, ale może też być niebezpieczny. Dlatego ważne jest, aby chronić swoje dane i nie dać się nabrać na oszustwa. Korzystaj z filtrów antyspamowych, bądź ostrożny w podawaniu swojego e-maila i zawsze sprawdzaj, kto do Ciebie pisze. Dzięki temu będziesz mógł bezpieczniej korzystać z Internetu i unikać niechcianych wiadomości.

CIEKAWOSTKA! Czy wiesz, że spam jest tak powszechny, że stanowi większość wszystkich e-maili wysyłanych na świecie? To pokazuje, jak ważne jest, aby nauczyć się, jak sobie z nim radzić.

[1] Sprawdź hasło na literę „O”.

[2] Sprawdź hasło na literę „P”.

[3] Sprawdź hasło na literę „Z”.

…i cyberbullying

Trollowanie[1] to zachowanie w internecie, które polega na celowym pisaniu złośliwych, obraźliwych lub prowokacyjnych komentarzy. Osoby, które to robią, nazywamy trollami internetowymi. Ich celem jest zazwyczaj wywołanie kłótni, zdenerwowanie innych ludzi lub zwrócenie na siebie uwagi.

Trolle często działają na forach internetowych, w komentarzach pod artykułami, na stronach społecznościowych, a nawet w grach online. Mogą pisać obraźliwe rzeczy, wymyślać fałszywe historie lub po prostu prowokować innych do sprzeczek.

Trollowanie może sprawić, że ludzie poczują się smutni, zezłoszczenia lub zagubieni. Trolle często czerpią przyjemność z tego, że wywołują negatywne emocje u innych. To, co piszą, często nie ma nic wspólnego z rzeczywistością i służy tylko do wywołania takich reakcji.

Aby nie dać się podejść trollom, warto stosować kilka prostych zasad:

• Przede wszystkim, nie reaguj na prowokacje. Jeśli zobaczysz, że ktoś pisze coś złośliwego, po prostu to zignoruj. Trolle liczą na to, że odpowiesz na ich komentarz i wciągniesz się w kłótnię.
• Kolejną ważną rzeczą jest zgłaszanie trolli. Większość serwisów społecznościowych i forów internetowych ma funkcje zgłaszania nieodpowiednich treści. Jeśli zobaczysz, że ktoś zachowuje się jak troll, zgłoś to administratorom strony. Dzięki temu mogą oni podjąć działania, aby taki użytkownik nie mógł dalej trollować.
• Warto też rozmawiać z dorosłymi o trollowaniu. Jeśli ktoś Cię trolluje, i czujesz się z tym źle, powiedz o tym rodzicom, nauczycielom lub innym zaufanym dorosłym. Mogą oni pomóc Ci poradzić sobie z trudną sytuacją i doradzić, co zrobić.

Pamiętaj, że Internet to miejsce, w którym każdy powinien czuć się bezpiecznie. Nie bądź jak troll i nie pisz złośliwych komentarzy. Zamiast tego staraj się być miły i wspierający dla innych użytkowników.

Nie zapominaj, że trollowanie jest formą cyberprzemocy. Choć może wydawać się, że to tylko internetowe żarty, dla wielu osób może to być bardzo bolesne. Dlatego ważne jest, abyśmy wszyscy starali się tworzyć w Internecie przyjazne i bezpieczne środowisko.

Istnieje jeszcze inny rodzaj przemocy, o których chcemy opowiedzieć Ci w naszym alfabecie. To cyberbullying.

Cyberbullying[2] to forma prześladowania, która odbywa się w Internecie lub za pomocą urządzeń elektronicznych, takich jak smartfony, tablety czy komputery. Wyobraź sobie, że ktoś wysyła Ci niemiłe wiadomości, pisze obraźliwe komentarze podTwoimi zdjęciami lub rozpowszechnia fałszywe plotki o Tobie w mediach społecznościowych. To właśnie cyberbullying.

Może on przybierać różne formy:obrażanie kogoś w komentarzach, wysyłanie wiadomości zawierających groźby, wykluczanie kogoś z grup internetowych, a nawet publikowanie kompromitujących zdjęć bez zgody. Niestety, cyberbullying jest coraz bardziej powszechny, ponieważ Internet pozwala na anonimowość i szybkie rozprzestrzenianie treści.

Jednym z powodów, dla których cyberbullying jest tak szkodliwy, jest to, że jego ofiara może czuć się samotna i bezradna. Wiadomości oraz komentarze w Internecie mogą być widoczne dla wielu osób, co sprawia, że upokorzenie jest jeszcze większe. Dodatkowo, cyberbullying może trwać przez całą dobę, ponieważ Internet nigdy nie śpi.

Jeśli ktoś cię prześladuje w Internecie, nie odpowiadaj na jego wiadomości. Trolle, i osoby stosujące cyberbullying, liczą na twoją reakcję. Zamiast tego, zachowaj spokój i zgłoś sytuację dorosłym, takim jak rodzice czy nauczyciele.

Większość serwisów społecznościowych i platform internetowych ma narzędzia do zgłaszania nadużyć. Jeśli więc ktoś Cię prześladuje, zgłoś to administratorom strony. Mogą oni zablokować użytkownika, który stosuje cyberprzemoc, a nawet usunąć obraźliwe treści.

Pamiętaj również, aby chronić swoje dane osobowe w Internecie. Nie udostępniaj swojego numeru telefonu, adresu domowego ani żadnych innych prywatnych informacji[3].

Jeśli widzisz, że ktoś inny jest ofiarą cyberbullyingu, pomóż mu. Napisz coś miłego, wesprzyj go, a jeśli trzeba, zgłoś sytuację dorosłym lub administratorom strony. Twoje wsparcie może wiele znaczyć dla osoby, która jest prześladowana.

Rozmawiaj też z dorosłymi o cyberbullyingu. Jeśli coś Cię niepokoi lub jeśli ktoś Cię prześladuje, nie bój się prosić o pomoc. Razem możemy stworzyć Internet, w którym wszyscy będą czuć się bezpiecznie i szanowani.

[1] Nazwa pochodzi od angielskiego słowa „trolling” oznaczającego łowienie ryb na haczyk. Troll to osoba w Internecie, która zarzuca haczyk poruszając kontrowersyjny temat jedynie w celu wywołania kłótni.

[2] Nazwa pochodzi od angielskiego słowa „bullying” oznaczającego nękanie.

[3] Sprawdź hasła na literę „L” i „P”.

(czyt. apdejt)

Każda aplikacja (w tym gra i program) zainstalowana na Twoim telefonie, komputerze czy tablecie musi być aktualizowana. Co to znaczy?

Aktualizacja to nowa wersja programu, która zawiera w sobie różne poprawki i zabezpieczenia. Tworzą ją autorzy programu, którzy dostrzegli jego wcześniejsze wady. Przypomina to łatanie dziur na drodze – twórcy programu widzą, co w programie nie działa oraz w jakich miejscach ten program nie jest już bezpieczny. Tworzą wtedy do niego taką specjalną, wirtualną łatkę, która naprawia to, co było zepsute oraz zalepia te niebezpieczne miejsca. Dzięki temu korzystanie z takiej aplikacji lub programu jest szybsze, wygodniejsze i bezpieczniejsze.

To ważne, by regularnie (czyli co kilka dni) sprawdzać, czy Twoje programy nie wymagają aktualizacji. Te aktualizacje możesz znaleźć w specjalnie do tego przeznaczonych miejscach na swoim telefonie, komputerze i tablecie. Wiele osób ustawia sobie w swoich sprzętach automatyczne aktualizacje – oznacza to, że Twój telefon, komputer lub tablet poinformuje Cię, gdy taka nowa aktualizacja się pojawi, abyś mógł ją zainstalować.

Wykonywanie aktualizacji jest konieczne w szczególności jeśli korzystasz na swoim sprzęcie z Internetu.

VPN to skrót od „Virtual Private Network”, czyli Wirtualna Sieć Prywatna. Jest to narzędzie, które pomaga chronić Twoją prywatność i bezpieczeństwo w Internecie. Gdy korzystasz z VPN, Twoje dane są szyfrowane, co oznacza, że są one zabezpieczone przed innymi, niechcianymi osobami.

Wyobraź sobie, że Twoje dane to listy, które wysyłasz przez Internet. Bez VPN te listy mogą być łatwo przechwycone przez złych ludzi, którzy chcą ukraść Twoje informacje. VPN działa jak specjalna, zabezpieczona koperta, której nikt nie może otworzyć. Dzięki temu Twoje dane są bezpieczne.

Kiedy korzystasz z VPN, Twoje połączenie Internetowe jest przekierowywane przez specjalny serwer, który może znajdować się w innym miejscu na świecie. To sprawia, że Twoje prawdziwe miejsce połączenia jest ukryte, a to może wyglądaćwyglądać, jakbyś korzystał z Internetu z innego kraju.

VPN jest szczególnie przydatny, gdy korzystasz z publicznych sieci Wi-Fi[1], takich jak te w kawiarniach czy na lotniskach. Takie sieci często nie są dobrze zabezpieczone, co oznacza, że cyberprzestępcy mogą próbować przechwycić Twoje dane. Dzięki VPN Twoje połączenie jest bezpieczne i nikt nie może zobaczyć, co robisz w Internecie.

Dzięki VPN możesz również uzyskać dostęp do treści, które mogą być zablokowane w Twoim kraju. Na przykład, jeśli jakiś film lub gra nie jest dostępna w Polsce, możesz połączyć się z serwerem w innym kraju, gdzie ta treść jest dostępna, i cieszyć się nią bez problemów.

VPN jest także używany przez firmy, aby ich pracownicy mogli bezpiecznie łączyć się z siecią firmową z dowolnego miejsca na świecie. Dzięki temu pracownicy mogą pracować zdalnie, nie martwiąc się o bezpieczeństwo danych firmy.

Korzystanie z VPN jest proste. Wystarczy zainstalować specjalną aplikację na swoim komputerze, smartfonie lub tablecie, a następnie wybrać serwer, z którym chcesz się połączyć. Gdy to zrobisz, Twoje połączenie internetowe zostanie zabezpieczone i będziesz mógł korzystać z Internetu w bezpieczny sposób.

Pamiętaj, że VPN to nie wszystko. Ważne jest również, aby dbać o swoje hasła, nie udostępniać swoich danych osobowych i być ostrożnym w Internecie. VPN to świetne narzędzie do ochrony prywatności, ale zawsze warto stosować różne metody, aby być bezpiecznym w sieci.

[1] Sprawdź hasło na literę „W”.

Wi-Fi to technologia, która pozwala nam korzystać z Internetu bez konieczności podłączania kabli. Dzięki Wi-Fi możemy łączyć się z Internetem na komputerach, smartfonach, tabletach i innych urządzeniach w dowolnym miejscu, gdzie jest sygnał Wi-Fi. To bardzo wygodne, ponieważ nie musimy być przywiązani do jednego miejsca.

Wi-Fi działa za pomocą fal radiowych, które przesyłają dane między urządzeniami. Wyobraź sobie, że fale radiowe to niewidzialne nici, które łączą Twój telefon lub komputer z routerem Wi-Fi. Router to urządzenie, które rozsyła sygnał Wi-Fi i łączy się z Internetem za pomocą kabla. Kiedy Twój komputer lub telefon łączy się z routerem, możesz przeglądać strony internetowe, grać w gry online, oglądać filmy i robić wiele innych rzeczy w Internecie.

Wi-Fi jest dostępne w wielu miejscach, takich jak domy, szkoły, kawiarnie, sklepy i lotniska. Dzięki temu możemy korzystać z Internetu praktycznie wszędzie. Ważne jest jednak, aby pamiętać o bezpieczeństwie, zwłaszcza gdy korzystamy z publicznych sieci Wi-Fi. Takie sieci mogą być mniej bezpieczne, a nasze dane mogą być narażone na kradzież.

Aby połączyć się z Wi-Fi, musisz najpierw znaleźć sieć Wi-Fi w zasięgu Twojego urządzenia. Na przykład, gdy jesteś w domu, możesz zobaczyć swoją domową sieć Wi-Fi na liście dostępnych sieci. Wybierasz ją, wpisujesz hasło (jeśli jest potrzebne) i gotowe – jesteś połączony z Internetem.

Hasło do Wi-Fi jest ważne, ponieważ chroni Twoją sieć przed nieautoryzowanym dostępem niepowołanych osób. Dzięki temu tylko osoby, które znają hasło, mogą korzystać z Twojego Internetu. Dlatego ważne jest, aby mieć silne hasło[1] i nie udostępniać go nieznajomym.

Wi-Fi ma swoje ograniczenia. Na przykład, sygnał Wi-Fi może być słabszy, gdy jesteś daleko od routera lub gdy między Tobą a routerem są grube ściany. Możesz wtedy zauważyć, że Internet działa wolniej lub że sygnał jest niestabilny. W takich sytuacjach możesz spróbować zbliżyć się do routera lub użyć urządzeń wzmacniających sygnał Wi-Fi.

Technologia Wi-Fi ciągle się rozwija. Nowe wersje Wi-Fi są szybsze i bardziej wydajne, co pozwala na lepsze korzystanie z Internetu. Dzięki temu możemy szybciej pobierać pliki, oglądać filmy w wysokiej jakości i grać w gry online bez opóźnień. Jednakże pamiętaj, że darmowe, ogólnodostępne, publiczne Wi-Fi może być niebezpieczne, gdyż daje administratorowi tego Wi-Fi wgląd do urządzeń użytkowników, podgląd do przesyłanych danych, a czasem może nawet zapisywać loginy i hasła jakie wpisuje użytkownik.

[1] Sprawdź hasło na literę „L”.

…oraz Facebook, Instagram, Tik Tok itp.

X App, Facebook, Instagram i TikTok to popularne aplikacje, które pozwalają na komunikację, dzielenie się zdjęciami, filmami i innymi treściami ze znajomymi, z przyjaciółmi irodziną. Każda z tych aplikacji ma swoje unikalne funkcje, dzięki którym możemy korzystać z Internetu na różne sposoby.

X App

X App to aplikacja, która łączy różne funkcje komunikacji. Możesz wysyłać wiadomości, zdjęcia i filmy do znajomych, a także tworzyć grupy do wspólnych rozmów. Dzięki X App możesz być w kontakcie z ludźmi na całym świecie.Daje możliwość ogólnego dzielenia się swoim zdaniem na aktualne tematy także z nieznajomymi.

Facebook

Facebook to jedna z najstarszych i najpopularniejszych platform społecznościowych. Pozwala na tworzenie profili, dodawanie znajomych i dzielenie się postami, zdjęciami i filmami. Możesz pisać wiadomości, komentować posty znajomych i brać udział w grupach tematycznych. Na Facebooku możesz także grać w gry, tworzyć wydarzenia i śledzić strony ulubionych firm, idoli, artystów czy zespołów.

Instagram

Instagram to aplikacja, która skupia się głównie na zdjęciach i krótkich filmach. Możesz robić zdjęcia, dodawać do nich filtry i udostępniać je swoim obserwującym. Instagram ma również funkcję „relacji”, gdzie możesz publikować krótkie filmiki i zdjęcia, które znikają po 24 godzinach. Ponadto możesz dzięki niej organizować „live’y” a więc transmisje na żywo, tego co robisz lub mówisz. Dzięki Instagramowi możesz śledzić swoich ulubionych twórców, oglądać inspirujące zdjęcia i dzielić się swoimi własnymi.

TikTok

TikTok to aplikacja do tworzenia i oglądania krótkich filmików. Użytkownicy mogą nagrywać swoje filmy, dodawać muzykę, efekty i filtry. TikTok jest pełen zabawnych, kreatywnych i inspirujących treści. Możesz brać dzięki niemu udział w różnych wyzwaniach[1], tańczyć do popularnych piosenek lub po prostu przeglądać filmiki innych użytkowników. TikTok pozwala na wyrażanie siebie w unikalny i zabawny sposób.

Każda z tych aplikacji ma swoje unikalne cechy, które sprawiają, że korzystanie z nich jest interesujące i różnorodne. X App łączy funkcje komunikacyjne, Facebook jest wszechstronny i pozwala na wiele różnych aktywności, Instagram skupia się na wizualnych treściach, a TikTok to miejsce dla kreatywnych filmików. I choć wszystkie one zwiększają Twoje możliwości bycia w kontakcie z innymi, niosą też ze sobą zagrożenie hejtem[2].

Pamiętaj, że korzystając z tych aplikacji, ważne jest, aby dbać o swoje bezpieczeństwo (ale o tym, dzięki naszemu „Cyber Alfabetowi” na pewno już dużo wiesz). Nie udostępniaj swoich prywatnych danych osobom, których nie znasz, i bądź ostrożny w kontakcie z obcymi. Zawsze informuj rodziców o tym, co robisz w Internecie, i pamiętaj o ustawieniach prywatności, aby chronić swoje dane.Korzystaj z tych aplikacji odpowiedzialnie, a na pewno będziesz się dobrze bawić i odkrywać wiele ciekawych rzeczy.

[1] W tym miejscu koniecznie sprawdź hasło na literę „M”.

[2]Sprawdź hasło na literę „H”.

…i Snapchat.

Są jeszcze dwie inne aplikacje, o których chcemy Wam krótko opowiedzieć. YOLO i Snapchat to popularne apki, które pozwalają na zabawę i komunikację z przyjaciółmi za pomocą zdjęć, filmów i wiadomości. Obie aplikacje mają swoje unikalne funkcje, które sprawiają, że korzystanie z nich jest bardzo ciekawe i wciągające.

Snapchat to aplikacja, która pozwala na wysyłanie zdjęć i krótkich filmów, które znikają zaraz po obejrzeniu. Możesz dodawać różne filtry, naklejki i napisy do swoich zdjęć, co sprawia, że są one jeszcze bardziej zabawne. Na Snapchat możesz również tworzyć „Stories”, czyli relacje (tak jak na Facebooku lub Instagramie), które są widoczne przez 24 godziny i potem znikają.

Snapchat ma także funkcję „Snap Map”, która pozwala zobaczyć, gdzie znajdują się twoi znajomi na mapie. Możesz też używać „Lenses” – specjalnych efektów, które dodają śmieszne animacje do twoich zdjęć i filmów. Snapchat to świetna aplikacja do szybkiego dzielenia się chwilami z życia w sposób kreatywny i zabawny.

YOLO to aplikacja, która działa jako dodatek do Snapchata. Pozwala ona zadawać anonimowe pytania i odpowiadać na nie. Dzięki YOLO możesz dowiedzieć się, co myślą o tobie twoi znajomi, bez konieczności ujawniania swojej tożsamości. Możesz poprosić swoich znajomych o zadawanie pytań lub komentowanie twoich „snapów”, a potem odpowiadać na nie w swoich „Stories”.

YOLO jest bardzo popularne wśród młodych ludzi, ponieważ pozwala na swobodne wyrażanie siebie i nawiązywanie rozmów na różne tematy. Anonimowość sprawia, że ludzie czują się bardziej komfortowo, pytając o rzeczy, które normalnie mogliby uznać za krępujące.

Korzystanie z tych aplikacji jest bardzo proste. Wystarczy pobrać Snapchat, założyć konto i dodać znajomych. Potem możesz pobrać YOLO i połączyć je ze swoim kontem Snapchat. Gdy masz już obie aplikacje, możesz zacząć wysyłać snapy, tworzyć relacje i zadawać pytania na YOLO.

Pamiętaj jednak, że korzystając z YOLO i Snapchata, ważne jest, aby dbać o swoje bezpieczeństwo. Nigdy nie udostępniaj swoich prywatnych danych obcym osobom.

I jeszcze – bardzo ważny element - anonimowość w YOLO może niestety sprawić, że ludzie będą pisać rzeczy, które mogą być nieprzyjemne[1]. Jeśli otrzymasz niemiłą wiadomość, najlepiej ją zignorować i zablokować osobę, która ją wysłała.Snapchat i YOLO to świetne narzędzia do komunikacji i zabawy. Dzięki nim możesz dzielić się swoimi chwilami z przyjaciółmi, tworzyć zabawne snapy i rozmawiać na różne tematy. Korzystając z tych aplikacji odpowiedzialnie, możesz czerpać z nich wiele radości i miło spędzać czas z przyjaciółmi.

[1] Sprawdź hasło na literę „H”.

Złośliwe oprogramowanie, znane także jako malware, to programy stworzone przez cyberprzestępców, które mają na celu szkodzić komputerom, tabletom, smartfonom lub umożliwić wejście w posiadanie Twoich ważnych i prywatnych informacji oraz danych. Wyobraź sobie, że ktoś ukradkiem wrzuca coś niebezpiecznego do Twojego urządzenia, a potem próbuje wyrządzić szkody. To właśnie robi malware.

Malware może przybierać różne formy:

• Jednym z jego rodzajów jest wirus komputerowy[1], który działa jak prawdziwy wirus – rozprzestrzenia się z jednego pliku na drugi, niszcząc go lub kradnąc  niego informacje.
• Innym rodzajem jest Trojan[2], który udaje bezpieczny program, ale w rzeczywistości otwiera drzwi dla hakerów, aby mogli przejąć kontrolę nad twoim urządzeniem.
• Są też robaki, które rozprzestrzeniają się same, bez Twojej pomocy. Zawierają w sobie złośliwy kod, który atakuje komputery znajdujące się w sieci. Choć jest podobny do wirusa, nie potrzebuje – tak jak on – nosiciela (czyli np. pliku). Robaki mogą zainfekować cały system komputerowy oraz sieć i sprawić, że będą na przykład działać bardzo wolno.
• Kolejnym rodzajem malware jest ransomware[3], które blokuje twoje pliki i żąda okupu, aby je odblokować.

Malware może dostać się do Twojego urządzenia na różne sposoby. Może to być przez załączniki w e-mailach, które wyglądają na bezpieczne, ale w rzeczywistości zawierają złośliwe oprogramowanie. Może także pochodzić z niebezpiecznych stron internetowych, które odwiedzasz, lub z plików pobranych z Internetu, takich jak gry czy aplikacje.

Aby chronić swoje urządzenie przed malware, ważne jest, aby zawsze mieć zainstalowane oprogramowanie antywirusowe. Antywirus działa jak strażnik, który skanuje Twoje urządzenie i usuwa złośliwe oprogramowanie, zanim wyrządzi szkody. Regularne aktualizacje[4] tego oprogramowania są równie ważne, ponieważ hakerzy ciągle wymyślają nowe sposoby na zainfekowanie Twojego urządzenia.

Korzystanie z Firewalla również pomaga w ochronie Twojego urządzenia. Firewall działa jak mur ochronny, który kontroluje ruch przychodzący i wychodzący z twojego komputera. Dzięki niemu nieznane i podejrzane połączenia są blokowane, co utrudnia hakerom dostęp do Twojego systemu.

Pamiętaj, aby zawsze być ostrożnym, gdy otwierasz e-maile od nieznanych osób. Jeśli coś wygląda podejrzanie, lepiej tego nie otwierać. Nie pobieraj także plików z nieznanych źródeł i unikaj klikania w podejrzane linki.

Malware to poważne zagrożenie, ale jeśli będziesz ostrożny i będziesz stosować odpowiednie środki ochronne, możesz skutecznie chronić swoje urządzenia. Pamiętaj, że Twoje bezpieczeństwo w Internecie zależy w dużej mierze od Twojego zachowania. Bądź mądry i dbaj o swoje urządzenia, aby cieszyć się bezpiecznym i przyjemnym korzystaniem z technologii.

[1] Sprawdź hasło na literę „O”.

[2] Nazwa pochodzi od mitologicznego konia trojańskiego, a współcześnie używa się jej jako synonimu podstępnego, przynoszącego zgubę lub zniszczenie podarunku.

[3] Sprawdź hasło na literę „R”.

[4] Sprawdź hasło na literę „U”.